تأملی بر حمایت از حق آزادی بیان در رویۀ دیوان اروپایی حقوق بشر ناظر بر مسدودسازی دسترسی به اینترنت

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 دانشیار گروه حقوق عمومی و بین‌‏‏الملل، دانشکدۀ‏ حقوق، دانشگاه قم، ایران

2 دانشجوی دکتری حقوق بین الملل عمومی، دانشکده حقوق، دانشگاه قم، قم، ایران

چکیده

یکی از حوزه‏‌های متأثر از پیشرفت‌‏های دهه‌‏های اخیر در عرصۀ فناوری‌‏های نوین و به‏‌ویژه اینترنت، حق آزادی بیان به‌‏مثابۀ یک حق بنیادین بشری است. پیوند ناگسستنی اینترنت با آزادی بیان به دادخواهی افراد علیه دولت‏‌های خود در چارچوب مسائل مرتبط با اینترنت و ازجمله مسدودسازی دسترسی به اینترنت نزد دیوان اروپایی حقوق بشر انجامیده است. مقالۀ پیش‌رو بر آن است تا به روش توصیفی تحلیلی و با بهره‌گیری از داده‌های کتابخانه‌ای، رویۀ دیوان اروپایی حقوق بشر را دربارۀ حمایت از حق آزادی بیان در برابر مسدودسازی دسترسی به شبکۀ جهانی اینترنت واکاوی کند. این کاوش حاکی از آن است که دیوانْ ضوابط و سنجه‏‌های کلی حاکم بر آزادی بیان ازجمله دامنه و محدودیت‏‌های وارد بر آن در چارچوب کنوانسیون اروپایی حقوق بشر را بر پرونده‌‏های مرتبط اعمال کرده است. دیوان ممنوعیت کلی و یک‌پارچۀ اینترنت و دسترسی به تارنماهای اینترنتی را ناقض حق آزادی بیان به‌‏شمار آورده است. در چارچوب محدودسازی دسترسی به اینترنت نیز، بایسته‏‌های مندرج در بند سوم مادۀ 10 را بر پرونده‏‌های ذی‌ربط در این زمینه اعمال کرده است. در این راستا، دیوان بر این باور است که بایسته‏‌های قانونی‌بودن و پیش‏بینی‌‏پذیری قوانین محدودکنندۀ اینترنت و دسترسی به آن، ضرورت و تناسب عمل محدودسازی در جامعۀ مردم‏‌سالار و نیز مشروعیت محدودسازی دسترسی به اینترنت برای نیل به اهداف مجازی همچون نظم عمومی و امنیت، بایسته‌‏هایی هستند که فقط با اثبات تحقق آن‏‌ها، آن‏‌هم در پرتو تفسیری مضیق و محدود، می‌‏توان دولت‌‏ها را از اتهام نقض مادۀ 10 کنوانسیون مبرا دانست. 

کلیدواژه‌ها

موضوعات


عنوان مقاله [English]

A Reflection on the Protection of Freedom of Expression in the Case Law of European Court of Human Rights as to Blocking the Access to Internet

نویسندگان [English]

  • Mostafa Fazaeli 1
  • Mousa Karami 2
1 Associate Professor, Department of Public and International Law, Faculty of Law, University of Qom, Qom, Iran
2 Ph. D. Candidate in Public International Law, Faculty of Law, University of Qom, Qom, Iran
چکیده [English]

Among the realms influenced by the developments of recent decades in new technologies and specifically the internet is the freedom of expression (FoE) as a fundamental human right. The close link between the internet and FoE has led to litigation of individuals against their respective states in the framework of internet-related issues, including blocking the access to the internet before the European Court of Human Rights (ECHR/the Court). Employing a descriptive-analytic method and using library data, the present article seeks to examine the European Court of Human Rights' case law to protect the right to freedom of expression against the ban or restriction of internet access. This examination implies that the Court has applied the general standards and criteria governing FoE, including the scope and legitimate limitations imposed on it in the European Convention on Human Rights and Fundamental Freedoms (ECHRFF) framework on the related cases. In the Court's view, the wholesale and integrated prohibition of internet and access to internet websites is considered a breach of the right to FoE. In the framework of limiting access to the internet, the Court has applied the requirements stipulated in art. 10(3) of the ECHRFF on the related cases in this regard.
In this regard, the ECHR considers the legality, predictability, and accessibility of restrictive Internet laws and access to them, as well as the necessity and proportionality of limiting measures in a democratic society, and the legitimacy of restricting Internet access to achieve legitimate goals such as public order and safety, among others. There are requirements, the fulfilment and verification of which, through a narrow and limited interpretation, can absolve the states of the violation of Art. 10 of the ECHRFF on FoE.

کلیدواژه‌ها [English]

  • Freedom of Expression
  • Human Rights
  • Blocking the Access to Internet
  • European Court of Human Rights (ECHR)
  • European Convention on Human Rights and Fundamental Freedoms (ECHRFF)
اسلامی نُدوشن، محمدعلی (1372). ذکر مناقب حقوق بشر در جهان سوم. تهران: آرمان/یزد، چاپ چهارم.
اسلامی، رضا و عصاره، عبدالله (1391). «حق دسترسی به اطلاعات در اینترنت؛ ابزار تقویت مشارکت شهروندی». تحقیقات حقوقی، دورۀ 15، شمارۀ 151، ص 235-288.
امین‌‏الرعایا، یاسر، احمدی‏‌نژاد، مریم و متاجی، محسن (1400). «تحلیلی بر اصول، قواعد و رویه‌‏های بین‌‏المللی در قطع اینترنت در مواقع اضطراری و امنیتی». آفاق امنیت، سال چهاردهم، شمارۀ 51، ص 97-124.
بایچاوسکا-سینیارسکا، دومینیکا (1399). تأملاتی پیرامون آزادی بیان؛ حمایت از حق آزادی بیان در رویه کمیسیون و دیوان اروپایی حقوق بشر. ترجمه و تحقیق: مصطفی فضائلی و موسی کرمی. تهران: شهر دانش.
برلین، آیزایا (1381). در جست‌‏وجوی آزادی؛ مصاحبه‌‏های رامین جهانبگلو با آیزایا برلین. ترجمۀ خجسته کیا. تهران: نشر گفتار، چاپ دوم.
جلالی، محمد و سودبر، سوگل (1399). «تأثیر دیوان اروپایی حقوق بشر در نظام حقوق داخلی کشورهای اروپایی». مطالعات حقوق تطبیقی، دورۀ 11، شمارۀ 1، ص 59-79.
حبیبی مُجنده، محمد (1392). «هم‌‏افزایی کپی‌‏رایت و آزادی بیان». دوفصلنامه حقوق تطبیقی، دورۀ 9(19)، شمارۀ 1 (پیاپی 97)، ص 47-66.
زاهدی، مهدی و شریف‌‏زاده، شیرین (1400). «آزادی بیان و اصل دوگانی ایده و بیان». پژوهش حقوق عمومی، دورۀ 23، شمارۀ 71، ص 95-127.
زمانی، سیدقاسم (1385). «موازین بین‌‏المللی حقوق بشر و بازداشت محکومین مالی در ایران». حقوقی بین‌‏المللی، شمارۀ 35، ص 71-87.
زمانی، سیدقاسم و عطار، شیما (1395). «حقوق بشر و حق بر فراموش‌‏شدن در عصر فناوری‌‏های نوین اطلاعاتی». مجله حقوقی بین‌‏المللی، شمارۀ 55، ص 81-108.
شریفی طرازکوهی، حسین (1390). حقوق بشر (ارزش‌ها و واقعیت‌ها). تهران: میزان، چاپ اول.
شهبازی، آرامش (1396). «در تکاپوی توسعه حقوق بین‌‏الملل اینترنت». پژوهش حقوق عمومی، سال هجدهم، شمارۀ 54، ص 219-245.
عجم اوغلو، دارون و ای. رابینسون، جیمز (1399). راه باریک آزادی. ترجمۀ سیدعلیرضا بهشتی شیرازی و جعفر خیرخواهان. تهران: روزنه، چاپ دوم.
فلسفی، هدایت‏‌الله (1374). «تدوین و اعتلای حقوق بشر در جامعه بین‌‏المللی». تحقیقات حقوقی، شمارۀ 16 و 17، ص 93-136.
قاری سیدفاطمی، سیدمحمد (1389). حقوق بشر در جهان معاصر، دفتر دوم؛ جستارهایی تحلیلی از حق‏‌ها و آزادی‏‌ها. تهران: شهر دانش، چاپ دوم.
کرمی، موسی و توحیدی، احمدرضا (1399). «حمایت از زنان در برابر خشونت در پرتو رویه‌ی دیوان اروپایی حقوق بشر: با اشاره به نظام حقوقی ایران». فقه و حقوق خانواده، دورۀ 25، شمارۀ 73، ص 215-239.
مصدق، محمد (1365). خاطرات و تألمات دکتر محمد مصدق. به کوشش ایرج افشار. تهران: انتشارات علمی، چاپ چهارم.
موحد، محمدعلی (1384). در هوای حق و عدالت. تهران: نشر کارنامه، چاپ سوم.
نقیب، فهیمه (1390). آزادی بیان و توهین به مقدسات در پرتو نظام بین‌‏المللی حقوق بشر. پایان‌‏نامۀ کارشناسی ارشد حقوق بین‏‌الملل. دانشکدۀ حقوق دانشگاه شهید بهشتی.
هیک، استیون، اف.هلپین، ادوارد و هوسکینز، اریک (1392). حقوق بشر و اینترنت. ترجمۀ سیدقاسم زمانی و مهناز بهرام‌لو. تهران: خرسندی، چاپ دوم.
یراقی اصفهانی، مهشید (1400). «بررسی امکان شناخت حق دسترسی به اینترنت به‌‏عنوان یک حق بشری». تحقیقات حقوقی بین‌‏المللی، دورۀ 14، شمارۀ 54، ص 59-74.
Council of Europe (2017). Thematic Factsheet: Freedom of Expression, the Internet and New Technologies; available at: https://rm.coe.int/factsheet-on-freedom-of-expression-internet-and-new-technologies-11aug/1680738366.
Freedom House (2021). Freedom on the Net 2021 (Report). Available at: https://freedomhouse.org/sites/default/files/202109/FOTN_2021_Complete_Booklet_09162021_FINAL_UPDATED.pdf
Gunatilleke, G. (2021). “Justifying Limitations on the Freedom of Expression”. Human Rights Review, 22(1), 1-18.
Human Rights Committee (12 September 2011). General Comment No. 34; Article 19: Freedoms of Opinion and Expression. CCPR/C/GC/34.
Human Rights Committee (17 September 2020). General Comment No. 37 (2020) on the Right of Peaceful Assembly (Article 21). CCPR/C/GC/37.
Human Rights Council (16 May 2011). Report of the Special Rapporteur on the Promotion and Protection of the Right to Freedom of Opinion and Expression. A/HRC/17/27.
Human Rights Council (30 June 2014). The Right to Privacy in the Digital Age; Report of the Office of the United Nations High Commissioner for Human Rights. A/HRC/27/37.
Human Rights Council (22 May 2015). Report of the Special Rapporteur on the Promotion and Protection of the Right to Freedom of Opinion and Expression. A/HRC/29/32.
Human Rights Council (23 April 2020). Disease Pandemics and the Freedom of Opinion and Expression: Report of the Special Rapporteur on the Promotion and Protection of the Right to Freedom of Opinion and Expression. A/HRC/44/49.
Human Rights Council (13 April 2021). Disinformation and Freedom of Opinion and Expression: Report of the Special Rapporteur on the Promotion and Protection of the Right to Freedom of Opinion and Expression. A/HRC/47/25.
Joyce, D. (2015). “Internet Freedom and Human Rights”. European Journal of International Law, 26(2), 493-514.
Land, M. (Summer 2013). “Toward and International Law of the Internet”. Harvard International Law Journal, 54(2), 393-458. 
Lemets, O. L., Pyshna, A. H., & Hridina, K. V., (2020). “Right to Freedom of Expression in Conditions of Information Technologies Development”. Revista Genero & Direito, 9(4), 1030-1045.
Sears, A. (2015). “Protecting Freedom of Expression over the Internet: An International Approach”. Notre Dame Journal of International and Comparative Law, 5(1), 171-200.

ECHR Case Law

ECHR (10 March 2009). Times Newspapers Ltd. v. the United Kingdom (Nos. 1 and 2). Applications Nos. 3002/03 and 23676/03.
ECHR (5 May 2011). Editorial Board of Pravoye Delo and Shtekel v. Ukraine. Application No. 33014/0.
ECHR (10 January 2013). Ashby Donald and Others v. France. Application No. 36769/08.
ECHR (16 August 2013). Wegrzynowski and Smolczewski v. Poland. Application No. 33846/07.
ECHR (11 March 2014). Akdeniz v. Turkey (Decision). Application No. 20877/10.
ECHR (16 June 2015 (GC)). Delfi AS v. Estonia. Application No. 64569/09.
ECHR (1 December 2015). Cengiz and Others v. Turkey. Applications Nos. 48226/10 and 14027/11.
ECHR (19 January 2016). Kalda v. Estonia.  Application No. 17429/10.
ECHR (2 February 2016). Magyar Tartalomszolgaltatok Egyesulete and Index.hu Zrt v. Hungary. Application No. 22947/13.
ECHR (7 June 2016). Cicad v. Switzerland. Application No. 17676/09.
ECHR (1 January 2017). Jankovskis v. Lithuania. Application No. 21575/08.
ECHR (13 June 2017). Arnarson v. Iceland. Application No. 58781/13.
ECHR (12 December 2017). Katarzyna Joanna Wrona v. Poland (Decision). Application No. 68561/13.
ECHR (4 December 2018). Magyar Jeti Zrt v. Hungary. Application No.  11257/16.
ECHR (30 April 2019). Kalbis v. Russia. Applications No. 48310/16 and 59663/17.
ECHR (23 June 2020/a). OOO Flavus and Others v. Russia. Applications No. 12468/15, 23489/15 and 19074/16.
ECHR (23 June 2020/b). Vladimir Kharitonov v. Russia. Application No. 10795/14.
ECHR (23 June 2020/c). Bulgakov v. Russia. Application No. 20159/15.
ECHR (23 June 2020/d). Engels v. Russia. Application No. 61919/16.
ECHR (9 February 2021). Ramazan Demir v. Turkey. Application 68550/17
دوره 2، شماره 4
پاییز و زمستان
مهر 1400
صفحه 155-182
  • تاریخ دریافت: 30 بهمن 1400
  • تاریخ بازنگری: 11 اسفند 1400
  • تاریخ پذیرش: 17 اسفند 1400
  • تاریخ اولین انتشار: 17 اسفند 1400